ISO/IEC 17020:2026 Yayımlandı: Muayene Kuruluşları İçin Değişenler ve Geçiş Süreci

27 Mart 2026, muayene ve gözetim sektörü için bir dönemin kapandığı tarih oldu. ISO/IEC 17020’nin yeni sürümü olan ISO/IEC 17020:2026 yayımlandı ve 14 yıldır yürürlükte olan 2012 sürümü aynı gün geri çekildi. Akredite muayene kuruluşlarının yeni sürüme geçmek için 27 Mart 2029’a kadar süresi var; bu tarihe kadar geçişini tamamlamayan kuruluşların akreditasyonu geçerliliğini yitirecek.

Üç yıl uzun bir süre gibi görünüyor. Ancak 2012 geçişini yaşamış olanlar bilir: dokümantasyonun güncellenmesi, personelin eğitilmesi, risk değerlendirme yöntemlerinin kurgulanması ve tüm bunların denetimde kanıtlanabilir hâle getirilmesi kolay değil. Bu yazıda neyin değiştiğini, kuruluşunuz için pratikte ne anlama geldiğini ve geçiş sürecini nasıl planlayabileceğinizi ele alıyoruz.

Önce Şunu Netleştirelim: 17020 mi, 17025 mi?

Sahada en sık karıştırılan konu bu, o yüzden kısaca ayıralım.

ISO/IEC 17025, test ve kalibrasyon laboratuvarları içindir. Numune gelir, analiz edilir, bir ölçüm sonucu üretilir: “bu numunede 12 mg/L nitrat var”, “bu terazi 0,02 g sapma gösteriyor”. Çıktı bir deney veya kalibrasyon raporudur.

ISO/IEC 17020 ise muayene kuruluşları içindir. Bir ürün, tesis, araç, ekipman veya süreç yerinde incelenir ve uygunluk hükmü verilir: asansör periyodik kontrolü, iş ekipmanı muayenesi, araç muayene istasyonları, gemi ve yük gözetimi, yapı denetimi. Çıktı bir muayene raporudur.

Kabaca söylemek gerekirse laboratuvar veri üretir, muayene kuruluşu hüküm verir. Muayene kuruluşları da ölçüm yapar; ancak asıl işleri ölçmek değil, mevzuata veya standarda uygunluğu tespit etmektir. Türkiye’de her iki alanda da akreditasyonu veren kurum TÜRKAK’tır ve bazı kuruluşlar ikisine birden akreditedir.

Bu yazıdaki değişiklikler yalnızca 17020 kapsamındaki muayene faaliyetlerini ilgilendiriyor. ISO/IEC 17025 hâlâ 2017 sürümüyle yürürlükte ve şu an için revizyon gündemde değil.

ISO/IEC 17020:2026 ile Ne Değişti?

Revizyon, standardın felsefesini değiştirmiyor; tarafsızlık, yeterlilik ve tutarlılık yine merkezde. Ancak bu ilkelerin nasıl kanıtlanacağı konusunda beklentiler belirgin biçimde yükseldi.

1. Risk temelli düşünce artık her maddede

2012 sürümünde risk kavramı ağırlıklı olarak tarafsızlık başlığı altında geçiyordu. Yeni sürümde risk değerlendirmesi standardın geneline yayıldı: tarafsızlığa yönelik riskler, muayene sonuçlarının geçerliliğini etkileyen riskler, operasyonel tutarlılık riskleri ayrı ayrı ele alınmak zorunda.

Pratikte bu şu demek: artık “risklerimizi değerlendirdik” demek yetmiyor. Riskin nasıl belirlendiğini, nasıl derecelendirildiğini, hangi önlemin alındığını ve o önlemin işe yarayıp yaramadığını kayıtla göstermeniz bekleniyor. Denetçinin ilk soracağı şey de bu kayıtlar olacak.

2. Tip A / B / C ayrımı sadeleşti

Muayene kuruluşları bağımsızlık derecelerine göre sınıflandırılır. 2012 sürümünde üç tip vardı: Tip A (tamamen bağımsız üçüncü taraf), Tip B (bağlı olduğu kuruluşa hizmet veren ayrı birim) ve Tip C (muayene ettiği ürünün tasarım, üretim veya bakımında da rol alan kuruluş).

2026 sürümünde sınıflandırma Tip A ve Tip A-dışı olarak ikiye indirildi. Amaç, sahada sürekli tartışma yaratan B/C sınırını ortadan kaldırmak ve tarafsızlık risklerinin sınıf etiketinden bağımsız olarak yönetilmesini sağlamak.

Tip B veya C olarak akredite kuruluşlar için bu, kapsam beyanının ve tarafsızlık analizinin yeniden yazılması anlamına geliyor. Geçişte en çok emek isteyecek başlıklardan biri bu olacak.

3. İtiraz ve şikayet yönetimi daha kuralcı

Yeni sürüm, itiraz ve şikayet süreçlerinin nasıl işleyeceği konusunda daha ayrıntılı beklentiler getiriyor: sürecin kim tarafından yürütüleceği, kararı verenin şikayete konu işte yer almamış olması, başvurana geri bildirim verilmesi ve tüm adımların kaydedilmesi açıkça isteniyor.

Kâğıt üzerinde bir prosedürünüz olması artık yeterli değil; sürecin fiilen işlediğini gösteren kayıt zinciri talep ediliyor.

Geçiş Süreci: 27 Mart 2029’a Kadar Ne Yapmalı?

Akreditasyon kuruluşları geçiş için üç yıllık bir pencere tanımladı. Ancak denetim takviminizi düşünürseniz, bu pencere göründüğü kadar geniş değil: gözetim denetimleri genellikle 12–18 ay aralıklarla yapılır, yani son tarihe kadar sadece bir veya iki denetim fırsatınız olacak.

Sık yapılan hata, geçişi son yıla bırakmak. 2012 geçişinde birçok kuruluş son altı ayda yığılma yaşadı ve denetim randevusu bulmakta zorlandı. Aynı tablonun 2028–2029’da tekrarlanması bekleniyor.

Bu Değişiklik Kimleri İlgilendiriyor?

ISO/IEC 17020 kapsamı sanılandan geniş. Türkiye’de TÜRKAK tarafından akredite edilmiş kuruluş sayısı 2.200’ü aşıyor ve bunların önemli bir bölümü muayene alanında faaliyet gösteriyor. Doğrudan etkilenen başlıca alanlar:

Bu alanların ortak özelliği, çıktının bir ölçüm sonucu değil bir uygunluk hükmü olması. Sahada ölçüm de yapılır — topraklama direnci ölçülür, kaldırma kapasitesi test edilir — ancak raporun özü “mevzuata uygundur / uygun değildir” kararıdır. Bu nedenle standardın odağı ölçüm belirsizliğinden çok, kararın tarafsızlığı ve tutarlılığı üzerinedir.

Yeni Sürümün Yazılıma Yansıması

Revizyonun en çok zorlayacağı iki başlık — risk yönetimi ve kayıt izlenebilirliği — aslında doğrudan yazılım meselesi. Kâğıt ve Excel tabanlı bir sistemde “bu riski ne zaman değerlendirdik, kim karar verdi, hangi önlemi aldık, sonuç ne oldu?” sorusuna cevap vermek her denetim öncesi haftalarca dosya taramak demek.

WiseLIMS, test ve kalibrasyon laboratuvarlarının yanı sıra muayene ve gözetim kuruluşları için de kullanılıyor. Sektörel ana modül, muayene iş akışını (talep, planlama, saha kaydı, rapor, onay) kuruluşun kendi süreçlerine göre yapılandırmaya izin veriyor; kalite modülü ise yukarıdaki risk, uygunsuzluk, itiraz-şikayet ve iç tetkik başlıklarını tek yerde topluyor.

Sık Sorulan Sorular

Mevcut akreditasyonum ne zaman geçersiz olur?

27 Mart 2029’a kadar geçişini tamamlamayan kuruluşların akreditasyonu bu tarihten itibaren geçerliliğini yitirir. Bu tarihe kadar 2012 sürümüne göre alınmış akreditasyonlar geçerli olmaya devam eder.

Yeni başvuru yapacaksam hangi sürüme göre hazırlanmalıyım?

Doğrudan 2026 sürümüne göre. Geri çekilmiş bir sürüme göre yeni akreditasyon verilmiyor; ayrıca 2012’ye göre kurulmuş bir sistemi üç yıl içinde yeniden revize etmek gereksiz iş yükü demek.

Tip B veya C olarak akrediteyim, ne yapmalıyım?

Yeni sınıflandırmada karşılığınız Tip A-dışı olacak. Kapsam beyanınızın, tarafsızlık analizinizin ve organizasyon şemanızın buna göre güncellenmesi gerekiyor. Bu, geçişin en fazla emek isteyen kısmı; akreditasyon kuruluşunuzla erkenden görüşmenizde fayda var.

ISO/IEC 17025 akreditasyonumu da etkiler mi?

Hayır. 17025 hâlâ 2017 sürümüyle yürürlükte ve bu revizyondan etkilenmiyor. Her iki alanda birden akredite bir kuruluşsanız yalnızca muayene faaliyetlerinizi kapsayan bölüm için geçiş yapmanız gerekiyor.

Geçiş için ayrı bir denetim mi yapılacak?

Genel uygulama, geçiş değerlendirmesinin planlı gözetim veya yeniden akreditasyon denetimiyle birlikte yürütülmesi yönünde. Yine de takvimi akreditasyon kuruluşunuzla netleştirin; son yıla kalan başvurularda randevu sıkışıklığı yaşanması bekleniyor.

Sonuç

ISO/IEC 17020:2026, muayene kuruluşlarından yeni işler yapmasını istemiyor; hâlihazırda yaptıkları işi kanıtlanabilir biçimde yapmasını istiyor. Risk değerlendirmesi zaten yapılıyordu, ama kaydı çoğu zaman toplantı tutanağında kalıyordu. İtirazlar zaten cevaplanıyordu, ama sürecin bağımsızlığı belgelenmiyordu. Yeni sürüm tam olarak bu boşluğu kapatıyor.

Elinizde üç yıl var; ancak denetim takvimi düşünüldüğünde asıl hazırlık penceresi çok daha dar. Fark analizini bu yıl içinde tamamlayan kuruluşlar, geçişi rutin bir gözetim denetimiyle birlikte sorunsuz atlatacak. Erteleyenler ise 2029 yaklaşırken hem danışman hem denetim randevusu bulmakta zorlanacak.

Kuruluşunuzun mevcut sistemini gözden geçirirken şu soruyu sorun: “Geçen yıl aldığımız bir tarafsızlık önleminin gerekçesini, kararını ve sonucunu bugün beş dakikada gösterebilir miyiz?” Cevap hayırsa, geçişte asıl işiniz dokümantasyon değil, kayıt altyapısı olacak.